1921 tarihli Kars Antlaşması, Acara'nın (Batum ve çevresi) günümüzdeki özerk statüsünün temel dayanağıdır ve Türkiye'ye bölge üzerinde uluslararası hukuktan kaynaklanan bazı haklar sağlamaktadır.

Ancak "garantörlük" veya "askeri müdahale hakkı" gibi kavramlar, kamuoyunda sıklıkla Kıbrıs veya Nahçıvan bağlamındaki garantörlüklerle karıştırılmakta, zaman zaman hukuki karşılığını aşan bir boyutta yorumlanmaktadır.

Kars Antlaşması'nın 6. maddesi çerçevesinde Türkiye'nin Acara üzerindeki hakları şunlardır:

1. Dini ve Kültürel Hakların Korunması Şartı

Antlaşmanın 6. maddesi uyarınca Türkiye, Batum ve çevresini Gürcistan'a bırakmayı belirli şartlara bağlamıştır. Bu şartların en önemlisi, bölgede yaşayan Müslüman nüfusun dini ve kültürel haklarını garanti altına alan geniş bir yönetimsel özerklik (otonomi) verilmesidir. Türkiye, Gürcistan'a "Bu bölgeyi sana bırakıyorum, ancak bölge halkına dini ve kültürel inançlarını özgürce yaşayabilecekleri bir özerklik vereceksin" demiştir.

Türkiye'nin buradaki hakkı, özerkliğin devamını ve dini/kültürel hakların korunmasını diplomatik yollarla takip ve talep etmektir.

2. Toprak/Tarım Reformu İmtiyazı

Yine aynı madde, bölge halkına toprak ve tarım reformu (zirai idare) konusunda özel haklar ve kolaylıklar tanınmasını şart koşmuştur.

3. Batum Limanı'nda Serbest Ticaret Hakkı

Türkiye, Batum Limanı'ndan transit geçen mallar için hiçbir vergi veya resim ödemeden serbest ticaret yapma hakkını elde etmiştir. Bu madde, Türkiye'ye lojistik ve ticari anlamda, mallarını Karadeniz'e ve oradan dış pazarlara gümrük engeline takılmadan ulaştırma imtiyazı vermiştir.

"Müdahale Hakkı" Efsanesi ve Hukuki Gerçeklik

Türkiye'nin Nahçıvan üzerindeki statüsü ile Acara üzerindeki statüsü genellikle birbirine karıştırılır. Kars Antlaşması (ve öncesindeki Moskova Antlaşması), Nahçıvan'ın statüsünü çok daha kesin çizgilerle belirlemiş ve Nahçıvan'ın üçüncü bir devlete (özellikle Ermenistan'a) devredilemeyeceğini hükme bağlayarak Türkiye'yi fiili bir garantör konumuna getirmiştir.

Ancak Acara (Batum) için antlaşmada doğrudan bir "askeri müdahale" veya "sınırları koruma garantörlüğü" yetkisi açıkça yazmamaktadır.

Türkiye'nin Kars Antlaşması'na dayanan Acara üzerindeki hakkı; şartlı devir (özerklik şartı) ilkesinin ihlal edilmesi durumunda, uluslararası hukukun (Pacta Sunt Servanda - Ahde Vefa) gereği olarak diplomatik ve hukuki yollara başvurma, nota verme ve özerklik statüsünün korunmasını talep etme hakkıdır. Nitekim 2004 yılında Gürcistan'da yaşanan "Gül Devrimi" sırasında, Gürcistan merkezi hükümeti ile Acara özerk yönetimi (Aslan Abaşidze) arasında çatışma riski doğduğunda, Türkiye "Kars Antlaşması'ndan doğan haklarını hatırlatarak" gerginliğin silahlı çatışmaya dönmeden çözülmesinde diplomatik bir ağırlık koymuştur.

Özetle, Türkiye'nin Acara üzerindeki hakları toprak talebi veya askeri müdahale yetkisi şeklinde değil; bölgenin özerk statüsünün, halkın kültürel/dini haklarının ve limandaki ticari imtiyazlarının uluslararası hukuk çerçevesinde korunmasını talep etme hakkı şeklindedir.​

Sovyetler Birliği'nin 1991'de dağılmasının ardından Acara'da yaşanan dini dönüşüm, modern sosyoloji ve dinler tarihi açısından dünyadaki en çarpıcı örneklerden biridir. 1991 yılında bölge nüfusunun yaklaşık %75'i kendini Müslüman olarak tanımlarken, günümüzde bu oran tamamen tersine dönmüş; Gürcü Ortodoks Hristiyanların oranı %60 bandını aşarken, Müslüman nüfus %30-35 seviyelerine gerilemiştir.

Bu hızlı ve kitlesel geçişin arkasında teolojik bir aydınlanma değil; kimlik inşası, politik mahalle baskısı, sosyo-ekonomik dinamikler ve Gürcü Ortodoks Kilisesi'nin stratejik hamleleri yatmaktadır. Bu süreç dört ana kolon üzerinde yükselmiştir:

1. Sovyet Ateizmi ve İslami Kurumların Çöküşü

Acara halkı, Osmanlı yönetimi altında İslam'ı benimsemiş Gürcülerdir. Ancak 70 yıllık Sovyet yönetimi boyunca camiler kapatılmış, medreseler yıkılmış, Arap alfabesi yasaklanmış ve dini eğitim tamamen ortadan kaldırılmıştır. 1991'e gelindiğinde, Acaralılar için Müslümanlık teolojik ve kurumsal bir pratikten ziyade, "sünnet olmak, domuz eti yememek, bayramları kutlamak" gibi kültürel bir kimlik kalıntısı halindeydi. Kurumsal İslam'ın bu zayıflığı ve aydın din adamı eksikliği, bölge halkını Sovyet sonrası dönemdeki yoğun Hristiyanlık propagandasına karşı savunmasız bıraktı.
​


2. "Gerçek Gürcü, Ortodoks'tur" İdeolojisi

Sovyetler'in dağılmasıyla oluşan ideolojik boşluğu radikal Gürcü milliyetçiliği doldurdu. Zviad Gamsahurdia liderliğindeki yeni Gürcistan devleti, milli kimliğini doğrudan Gürcü Ortodoks Kilisesi üzerinden inşa etti.

Topluma şu psikolojik argüman sunuldu: "Sizler aslında zorla Müslüman yapılmış Hristiyan Gürcülersiniz. Özünüze, atalarınızın dinine dönmelisiniz." Devlet dairelerinde, medyada ve okullarda İslam, genellikle "Osmanlı ve Türk işgalinin dayatması" olarak yaftalanırken, Hristiyanlık, Gürcü milletinin ve kültürünün ayrılmaz, asli bir parçası olarak kodlandı.

3. Kilisenin "Haçlı Seferi" ve Kitlesel Vaftizler

Gürcistan Patriği II. İlia'nın önderliğinde, Gürcü Ortodoks Kilisesi Acara'yı bir numaralı misyon bölgesi ilan etti. Kilisenin stratejisi oldukça planlı ve çok boyutluydu:

• Kitlesel Vaftizler: Nehirlerde, Karadeniz kıyısında veya stadyumlarda binlerce Acaralı gencin aynı anda vaftiz edildiği şatafatlı dini şovlar düzenlendi.
• Tarihi Revizyonizm: Bölgenin Osmanlı öncesi Hristiyan geçmişi (özellikle Kraliçe Tamar dönemi ve Azize Nino'nun Hristiyanlığı yayması) mitolojik bir dille yeniden canlandırıldı.
• Görsel ve Mimari Hakimiyet: Batum başta olmak üzere her tepeye devasa ışıklı haçlar dikildi ve yeni kiliseler inşa edildi. Batum'daki Meryem Ana Katedrali, bu ruhsal yeniden fethin vitrini ve sembolü haline getirildi.

​

4. Sosyo-Ekonomik Dışlanma ve Asimilasyon

Dini değişim, gençler için sadece ruhsal bir tercih değil, pragmatik bir zorunluluk halini aldı. Müslüman kalmakta ısrar edenler bürokraside, askeriyede veya devlette yükselme şansını kaybetti. Üniversite eğitimi için Tiflis'e giden veya ticaret hayatına atılan gençler, "Müslümanlık gericiliktir, entelektüel ve modern bir Gürcü Ortodoks olur" şeklindeki yoğun elit baskısıyla karşılaştı. İş bulmak, bürokraside yer edinmek, iyi bir evlilik yapmak ve toplumdan dışlanmamak için Hristiyanlığa geçmek, görünmez bir "sosyal vize" işlevi gördü.

Günümüzdeki Tablo

Bugün Batum merkezi ve sahil şeridinde İslam'ın demografik izleri büyük oranda silinmiş durumdadır. Sünni Müslüman nüfus, dış etkilere daha kapalı, geleneksel bağları güçlü ve tarımla uğraşan Hulo, Keda ve Şuakevi gibi dağlık bölgelerde varlığını korumaktadır. Sadece bir nesil içinde (1991-2014) yaşanan bu değişim, bir toplumun inanç ekseninin devlet aygıtı, kültürel erozyon ve sosyolojik baskı üçgeninde nasıl çevrilebildiğinin laboratuvar örneğidir.

​
Acara'nın Kh'ulo, Keda ve Şuakh'evi gibi dağlık ve kırsal kesimlerindeki halk, kilise misyonerlerine ve asimilasyon politikalarına karşı İslami kimliğini nasıl korumayı başardı?

Sahil şeridi ve kent merkezlerindeki hızlı asimilasyona rağmen, Acara'nın Kh'ulo, Şuakh'evi ve Keda gibi yüksek rakımlı dağlık ilçeleri, İslami kimliklerini korumayı başarmış ve Gürcistan'ın sosyolojik fay hatlarından birini oluşturmuştur. 2014 nüfus sayımı verilerine göre Hulo %94,6, Şuakevi %74,4 ve Keda %62,1 oranında Sünni Müslüman nüfusa sahiptir.

Bu kırsal ve dağlık kesimlerin, Gürcü Ortodoks Kilisesi'nin agresif misyonerlik faaliyetlerine ve devletin "Gerçek Gürcü, Ortodoks'tur" politikasına karşı kimliğini koruyabilmesi birkaç temel dinamiğe dayanır:

1. Coğrafi İzolasyon ve Kapalı Toplum Yapısı

Kafkas Dağları'nın zorlu topografyası, bu bölgeleri tarih boyunca izole etmiştir. Batum gibi liman kentleri dış etkilere, bürokratik baskılara ve yeni trendlere anında maruz kalırken; dağlık bölgeler kendi kapalı ekosistemini sürdürmüştür. Sovyet döneminde camiler kapatılıp depo veya ahır yapıldığında bile, bu izolasyon sayesinde dini pratikler devletin gözünden uzakta, evlerin içinde gizlice yaşatılabilmiştir. Sovyetler sonrası dönemde ise kilisenin bölgeye nüfuz etmesi, coğrafi ve sosyal bariyerlere çarpmıştır.

2. Tersine "Mahalle Baskısı" ve Homojenlik

Batum'da bürokraside yükselmek, dışlanmamak ve iyi bir evlilik yapmak için Ortodoksluğa geçmek pragmatik bir zorunluluk haline gelmişken; Hulo ve Şuakevi'nde durum tam tersidir. Bu ilçelerde nüfusun neredeyse tamamı Müslüman olduğu için, sosyal statü ve aidiyet İslam üzerinden tanımlanmıştır. Köylerde Hristiyanlığa geçen bir birey, kendi geniş ailesi ve köy cemaati tarafından dışlanma riskiyle karşı karşıya kalmış, bu da kitlesel vaftizlerin dağlık bölgelerde yankı bulmasını engellemiştir.

3. Aile Kurumu ve Kadınların Aktarıcı Rolü

İslami kimliğin korunmasında Dağlık Acaralı kadınların rolü kritik bir öneme sahiptir. Kurumsal dinin (medreseler, eğitimli din adamları, teolojik eserler) yok edildiği dönemlerde İslam, dogmatik veya teolojik bir sistemden ziyade, anneden çocuğa aktarılan bir "ev içi kültürü" ve derin bir içsel maneviyat olarak korunmuştur. Geleneksel başörtüsü kullanımı ve çocuklara İslami ahlakın ninnilerle, masallarla aktarılması, dinin toplumsal hafızada silinmesini engellemiştir.

4. Sivil Toplum ve Entelektüel Direniş

Dağlık bölgelerden çıkıp Tiflis veya Batum'da üniversite eğitimi alan yeni nesil Acaralı Müslüman gençler, asimilasyona karşı modern ve sivil bir direniş cephesi açmıştır. "Müslümanlık Gürcü kimliğine aykırıdır" tezini çürütmek için Dayanışma Topluluğu (Solidarity Community) gibi sivil toplum örgütleri kurmuşlardır. Bu gençler, "Hem etnik olarak tam bir Gürcü hem de inançlı bir Müslüman olunabileceğini" savunarak hukuki ve kültürel bir hak arayışına girmiş, devletin Batum'a ikinci bir cami yapılmasına izin vermemesini uluslararası mahkemelere taşımışlardır.

5. Ahşap Camilerin Sembolik Gücü

Dağlık Acara, eşsiz bir sivil mimari örneği olan, içi kök boyalarla ve zengin oyma motiflerle süslenmiş tarihi ahşap camilere ev sahipliği yapar. Bu yapılar sadece birer ibadethane değil, aynı zamanda bölge halkının sanatsal ve kültürel varoluşunun tapu senetleri olarak görülmüş, köylüler kendi imkanlarıyla bu camileri restore ederek etraflarında sosyal bir kenetlenme yaratmıştır.​