Türkiye Gürcülerinin halk edebiyatında ve Kafkasya sözlü kültüründe Köroğlu Destanı, Türk-Gürcü kültürel etkileşiminin en somut ve köklü örneklerinden biri olarak özel bir yere sahiptir.

Coğrafi Yayılımı ve Çveneburilerde Kökleşmesi

• Kafkasya ve Doğu Karadeniz Yayılımı: Köroğlu Destanı, 16. ve 17. yüzyıllardan itibaren Azerbaycan, Anadolu ve Doğu Karadeniz / Güney Kafkasya coğrafyasında farklı etno-kültürel topluluklar arasında hızla yayılan uluslararası bir epik anlatı haline gelmiştir.
• Acara ve Şavşat Sözlü Geleneği: Türk halk kültürünün etkisiyle giren bu destan; Acara, Şavşat, İmerhev ve Borçka yörelerindeki Müslüman Gürcülerin sözlü hafızasında tamamen kökleşmiş ve yöre kültürünün doğal bir parçası olmuştur.
• Gürcü Varyantları: Gürcü folklorcular (örneğin L. Çlaidze) tarafından Gürcistan’ın güney bölgelerinden ve Acara’dan Köroğlu Destanı’nın özgün Gürcüce varyantları ve derlemeleri de yazıya geçirilip yayımlanmıştır.

Niko Mari’nin (1904) Seyahat Günlüklerindeki Derlemeler

Şavşat ve Kg'larceti (კლარჯეთი) Günlükleri: Ünlü akademisyen ve etnolog Niko Mari, 1904 yılında Şavşat ve Kg'larceti bölgesinde yaptığı araştırmalarda, yöredeki canlı âşıklık geleneklerini incelemiş ve 1911’de St. Petersburg’da basılan günlüklerinde yaşlı anlatıcı Mosidze’den "Köroğlu Destanı"nı kaydetmiştir.

• Âşıklık Mekânı Olarak Şavşat: Niko Mari’nin derlemeleri, 20. yüzyılın başlarında Şavşat ve çevresindeki köylerde saz ve tar eşliğinde destan söyleyen 20’den fazla Gürcü kökenli ozan/âşık bulunduğunu gösterir.

En Özgün Nitelik: İki Dilli (Bilingual) Anlatım Biçimi

Köroğlu Destanı’nın Çveneburiler arasındaki performansında en dikkat çekici yapısal özellik, anlatımın çift dilli (bilingual) yürütülmesidir:

• Gürcüce Nesir – Türkçe Şiir: Destanın olay örgüsünü, masalsı ve macera dolu düzyazı (nesir) kısımlarını anlatıcı Gürcüce olarak aktarır. Ancak kahramanın sazı/tarı eline alıp türkü söylediği lirik ve duygusal bölümlere geçildiğinde, şiirler ve şarkılar doğrudan Türkçe söylenir.
• Çevirmeme Nedeni: Çift dilli kültür ortamında destanın olay akışını Gürcüce anlatmak kolayken, makamla ve ritimle kalıplaşmış şiirsel/şarkısal kısımları başka bir dile çevirmek zor olduğundan âşıklar Türkçe asıllarını korumuşlardır.
• Geçiş Kalıpları: Anlatıcı, Gürcüce hikâyeden Türkçe şarkıya geçerken özel sunum cümleleri kullanır; örneğin: "Şimdi Köroğlu hanıma şarkı söylesin".

Gürcü Alfabesiyle Tutulan Köroğlu Metni ve Dize Örneği

Niko Mari, Şavşat’ta dinlediği Türkçe Köroğlu türkülerini Gürcü alfabesi (Mkh'edruli / მხედრული) ile olduğu gibi defterine kaydetmiştir. Bu kayıtlarda yöresel ağız özellikleri ve konuşma dili yapıları açıkça görülmektedir.

Niko Mari Günlüklerinden Köroğlu Şiiri Örneği:

• Gürcü Alfabesiyle Orijinal Kayıt:
  „სეჩგნ გირდგნ დეგირმანა, დე ყალ ბოილე იანა, იანა, დედი ამი აივაზხანა, ბაზარგნ მუბარექ ოლსუნ... არხანა ალმიშსგნ ფასტა, დერგნდან ოლმიშინ ხასტა, ყაჩ თუმანი ვერდინ, უსტა, ბაზარგნ მუბარექ ოლსუნ“
• Gürcü ​Okunuşu:
  Seçin girdin degirmana, / De kal böyle yana, yana, / Dedi ami ayvazhana, / Bazarin mübarek olsun... / Arhana almişsin pasta, / Dergidan olmişin hasta, / Kaç tumani verdin, usta, / Bazarin mübarek olsun
• Türkiye Türkçesiyle Karşılığı:
  Niçin girdin değirmene, / Kal böyle yana yana, / Dedi ami ayvazhana, / Pazarın mübarek olsun... / Arkana almışsın pasta, / Dertten olmuşsun hasta, / Kaç duman verdin usta, / Pazarın mübarek olsun

Kültürel Etkileşim ve Türkoloji Açısından Önemi

• Ortak Kültürel Bellek: Bu tür iki dilli destan anlatımları, Türk ve Gürcü toplumlarının komşuluk ve akrabalık bağlarıyla oluşturdukları "kültürel diyalog" ve ortak edebiyat mirasının en değerli belgeleridir.
• Yazılı Gürcü Kaynaklarındaki Yeri: 12. ve 16. yüzyıldan itibaren Gürcü edebî diline ve elyazmalarına Türkçe kelimeler ve deyimler girmiş; Gürcü alfabesiyle yazılmış Türkçe Köroğlu metinleri Gürcü Türkologlar tarafından bilimsel incelemelere konu edilmiştir.​