Panduri, Gürcü halk müziği çalgı tasnifinde Kordofonlar (Telli Çalgılar) kategorisinin parmakla/mızrapla çalınan telli çalgılar alt grubunda yer alır. Eskiden doğu ve iç Gürcistan bölgesinde (Pşav, Hevsur, Tuşeti, Kakheti) son derece yaygın olup Gürcü kültürünün en eski ve güçlü ses veren geleneksel sazlarından biridir. Genellikle tek parça dut veya ceviz ağacından oyularak yapılır ve geleneksel olarak 3 tellidir.
Tarlada çalışırken, imecelerde, geleneksel törenlerde, eğlencelerde, dans havalarında ve atışma mânilerine eşlik ederken kullanılır. Yöre kültüründe "Oturdum şiir söylemeye, panduriyi aldım elime" şeklinde köklü bir söz yer almaktadır.
Panduri'nin Çeşitleri ve Teknik Gelişimi
Çveneburi Kültüründeki ve Müzik Gruplarındaki Yeri
Tarlada çalışırken, imecelerde, geleneksel törenlerde, eğlencelerde, dans havalarında ve atışma mânilerine eşlik ederken kullanılır. Yöre kültüründe "Oturdum şiir söylemeye, panduriyi aldım elime" şeklinde köklü bir söz yer almaktadır.
Panduri'nin Çeşitleri ve Teknik Gelişimi
- Halhuri Panduri (Geleneksel Halk Pandurisi):
- Eskiden yalnızca 3 ila 5 perdeli bir yapıya sahipken, geleneksel Halhuri Panduri 8 perdeyle geliştirilmiştir.
- Yalnızca otantik Gürcü halk müziği makamlarını ve üçlü/beşli paralel polifoni (çok seslilik) yapısını çalacak dizilere sahiptir.
- Akordu üst telden alta doğru genellikle Sol-La-Do veya La-Do#-Mi biçimindedir.
- Gelişmiş / Çağdaş Panduri:
- Zamanla perdeleri artırılarak kromatik (yarım tonlu) hale getirilmiştir.
- Yapılan bu geliştirmeler sayesinde dini müzikler hariç Gürcü müziğinin yanı sıra dünya halk müziklerinin melodilerini de icra edebilecek bir kapasiteye ulaştırılmıştır.
- Baspanduri (Panduri Mesame Eria / Üçüncü Ses Pandurisi):
- 1930'lu yıllarda Gürcü Halk Çalgıları orkestralarında pes (bas) ses ihtiyacını karşılamak amacıyla geliştirilmiştir.
- Üç tellidir ve akor sistemiyle çalınır; trio (Salamuri, Panduri, Baspanduri), kuartet ve orkestralarda bas eşlik ile solo icralarda kullanılır.
Çveneburi Kültüründeki ve Müzik Gruplarındaki Yeri
- Müzik Toplulukları ve Albümler:
- İberya Özkan (Melaşvili) yönetimindeki Kafdağı Müzik Topluluğu'nun ve Bayar Şahin (Kondaridze) albümlerinde (Kafdağı'ndan Ezgiler, Kafdağı'ndan Anadolu'ya, Horona Çağrı) Panduri, otantik çok sesli vokal düzenlemelerine eşlik eden ana saz olarak yer almıştır.
- Sahne İcraları:
- Konserlerde "Netavi Gogo", "Simğera Sakartveloze", "Lalebi" ve "Aşo Çelo" gibi sevilen Gürcü halk şarkıları iki solist veya koro tarafından Panduri eşliğinde söylenmiştir.
- Eğitim ve Kültürel Aktarım:
- Türkiye'deki Gürcü derneklerinde ve yurt dışı kurslarında (örneğin İsveç'teki Södra Bergens Balalaikor orkestrası ve kültür dernekleri bünyesinde) Panduri çalma dersleri verilmiş, İsveçli ve Türkiyeli genç müzisyenlere öğretilmiştir.
