Niko Mari’nin 1904 yılındaki Şavşat seyahatinde derlediği Terha Mirza (Tehar Mirza) Destanı, Türkiye Gürcülerinin ve Şavşat/Acara coğrafyasının en özgün sözlü edebiyat ürünlerinden biridir. Akademisyen Dr. Öğr. Üyesi Gül Mükerrem Öztürk ve Doç. Dr. Elguja Makaradze’nin "Türk Folkloruna Bir Örnek: Niko Mari’nin Günlükleri" başlıklı akademik çalışmasına dayanarak destanı tüm yönleriyle ele almaya çalıştım.

Derleme Tarihçesi ve Kaynağı

• Niko Mari’nin Günlükleri: Ünlü linguist ve etnolog Niko Mari, 1904 yılında Doğu Karadeniz / Şavşat ve Tao-Klarjeti bölgesine gerçekleştirdiği saha gezisinde tuttuğu notları 1911 yılında St. Petersburg’da “Şavşat ve Tao-Klarjeti Seyahat Günlükleri” adıyla yayımlamıştır.
• Kaynak Şahıs: Niko Mari bu destanı, Şavşat/İmerhev yöresinin yaşlı ve usta anlatıcılarından biri olan Mosidze’den dinleyerek kaydetmiştir.
• Tür ve İsim: Yörede Türkçeden geçen "destan" sözcüğü macera yönü ağır basan lirik-epik eserleri tanımlamak için kullanılır; Terha Mirza da bu kategoride değerlendirilir.

Destanın En Özgün Niteliği: İki Dilli (Bilingual) Anlatım Yapısı

Terha Mirza Destanı, iki farklı dil ve kültürün sözlü edebiyatta nasıl organik biçimde harmanlandığını gösteren klasik bir "çift dilli" yapıt örneğidir:

• Gürcüce Düzyazı (Nesir): Destanın macera, olay örgüsü, mekân tasvirleri ve diyalog dışındaki anlatı kısımları Gürcüce olarak icra edilir.
• Türkçe Şiir ve Şarkı: Olayların duygu patlaması yaşadığı, karakterlerin sazı/tarı eline alıp şarkı veya mani söylediği lirik kısımlar ise doğrudan Türkçe olarak söylenir.
• Çevrilmeme Nedeni: Çift dilli bir toplum yapısında hikâyeyi Gürcüce anlatmak kolay olsa da, makam, ritim, kafiye ve ölçüyle kalıplaşmış âşıklık şiirlerini anında çevirmek oldukça zordur; bu yüzden ozanlar Türkçe aslını aynen korumuşlardır.

Anlatım Metodu ve Geçiş İfadeleri

Anlatıcı Mosidze, Gürcüce hikâye anlatımından Türkçe şarkı bölümüne geçerken dinleyiciyi hazırlayan özel kalıp sunum cümleleri kullanır. Bu ifadeler destandaki karakterler arası ilişkileri de ortaya koyar:

• Geçiş Örnekleri:
  • "Şimdi Tehar Mirza, erkek kardeşinin çocuğu Emiya’ya şarkı söylesin".
  • "Şimdi kız Delikuli’ye şarkı söylesin".

Bu geçiş kalıpları, anlatıcının öyküye ve karakterlerin lirik tutumuna doğrudan müdahalesini gösterir.

Metin Örneği, Gürcü Alfabesiyle Kayıt ve Ağız (Diyalekt) Özellikleri

Niko Mari, Terha Mirza Destanı'ndaki Türkçe şarkı ve mânileri doğrudan Gürcü alfabesi (Mkh'edruli) ile defterine işlemiştir. Metinlerde yörenin (Şavşat/Çveneburi) ağız ve konuşma dili özellikleri belirgin bir şekilde görülmektedir:

• Destandan Bir Şiir/Mani Örneği:
  • Orijinal Gürcü Alfabesi Kaydı:
    „ევი სუფურ, თოზეილ ამა, აინგნგნან, სოზეილამა / ათლარ ქიშნარ, არფა იშტარ, გელინ აღლარ, გეთმან იშტარ / გელინ ათლადი ეშიკი, სუფრადა ყალდი ყაშუღი...“
  • Okunuşu (Transkripsiyon):
    Evi süpür, tozeil ama, Kainininan, sözeilama / Atlar kişnar, arpa iştar, Gelin ağlar, getman iştar / Gelin atladi eşiki, Suprada kaldi kaşuği...
  • Anlamı / Türkiye Türkçesi:
    Evi süpür, toz al ama, Kaynanana söz söyleme / Atlar kişner, arpa ister, Gelin ağlar, gitmek ister / Gelin atladı eşiği, Sofrada kaldı kaşığı...

Sosyolojik ve Etnografik Önemi

• Toplumsal Yaşamın Yansıması: Destan metnindeki manilerde gelin-kaynana ilişkileri, evlilik hazırlıkları, gurbet ve ayrılık gibi dönemin somut toplumsal değerleri ve aile içi dinamikler işlenmiştir.
• Kültürel Diyalog ve Folklorizm: Terha Mirza Destanı, sadece basit bir etkileşim değil, bölgedeki Türk ve Gürcü topluluklarının asırlar boyu birlikte oluşturduğu "ortak kültürel belleğin" ve folklorik sentezin en somut örneklerinden biridir.​